Thời gian

Thời gian, vốn là một khái niệm vật lý, đã trở thành một ý niệm khi con người sử dụng nó làm chất liệu tạo nên chính cuộc đời của mình. Do đó, mỗi người có ‘thời gian’ của chính mình để sống và làm việc. Cuộc sống con người bị chi phối rất nhiều bởi ý niệm thời gian để rồi mỗi người có cách sống, cách sử dụng thời gian và chọn góc đứng để nhìn lại những gì được mất theo dòng thời gian rất khác nhau.

Ý niệm thời gian phụ thuộc rất nhiều vào các trạng thái tâm lý. Thời gian đợi chờ, nhất là những đợi chờ không điều không mong đợi, thời gian trở nên dài lê thê vì tâm lý muốn chấm dứt những gì đang diễn ra càng sớm càng tốt. “Nhất nhật tại tù, thiên thu tại ngoại” là vậy đó. Ngược lại, khi đang được sống và kinh qua những gì hài lòng, thỏa mãn và tâm lý muốn kéo dài trạng thái dễ chịu này thì thấy thời gian sao qua nhanh quá. Con người khổ vui thăng trầm với ý niệm về thời gian trong khi thời gian vật lý vẫn âm thầm gõ nhịp đều đặn, 24 tiếng trong một ngày và 7 ngày trong một tuần. Chính vì thời gian tâm lý khác thời gian vật lý, thế giới này trở nên muôn màu muôn vẻ khi vạn vật được soi qua lăng kính ý niệm thời gian.

Cùng một sự vật hiện tượng, con người sẽ đón nhận và cảm nhận khác nhau trong từng giai đoạn theo dòng thời gian tùy thuộc vào tuổi tác, những kinh nghiệm thực tế có được từ trong quá khứ qua các hiện tượng ấy và quan điểm sống vốn được điều chỉnh trong từng bước đi của cuộc sống. Thử nhìn về tâm trạng của chúng ta mỗi khi Tết về. Nhớ lại tâm trạng háo hức, mong đợi của tuổi thơ mỗi lần Tết đến. Rồi đến cái mốc thời gian nào không còn nhớ nữa, chúng ta đón nhận cái Tết không còn quá phấn khích như khi còn nhỏ. Rồi đến lúc, chỉ nhìn nó đến và đi hững hờ không vui chẳng buồn. Lại đến cái thời điểm ta thoáng buồn khi không khí Tết trở về giữa lòng đất trời vạn vật. Không dừng ở đây, Tết của những năm sau đó là tâm trạng buồn nhiều hơn, thâm trầm hơn mang theo nhiều khắc khoải, thậm chí có cả sự hãi. Cũng trời đất đó, vẫn nắng xuân vàng mỏng tanh rải nhẹ, vẫn mưa xuân bay bay… Muôn thuở đất trời là vậy, thế nhưng con người không vậy.

Ngày Tết, nhìn mọi người đi ngoài đường, ta thấy hình ảnh mình trong đó, đã và đang trải qua các cung bậc tâm trạng của một đời người trước cái tiết giao thoa của đất trời mà con người chọn làm cái mốc để đếm thời gian. Trẻ vẫn cứ tung tăng chân sáo, các em thanh niên nét mặt rạng ngời, người lớn tuổi hơn một tí trông trầm tĩnh hơn, kẻ luống tuổi lại có một chút gì đăm chiêu, khắc khoải trên nét mặt. Nhìn mọi người, ai cũng thấy hình ảnh chính bản thân mình qua các giai đoạn cuộc đời để rồi thấy mình cần làm gì với thời gian mà cuộc đời dành cho để sống.

Tết sắp về, mỗi người lại có dịp trải qua tâm trạng của mình trước thời khắc chuyển giao giữa mùa Đông và mùa Xuân này. Vui, hững hờ, khắc khoải buồn hay sợ…, tất cả tùy thuộc vào mình đang ở độ tuổi nào và những gì mình đã, đang và sẽ thực hiện so với mục đích cuộc sống mình muốn vươn tới khi mang thân một kiếp người. Mỗi dịp Xuân về, năm mới đến là một cái mốc để đánh dấu, để nhắc nhớ và để cảm nhận những gì đang diễn ra trong tâm thức của chính mình trước sự vận hành có tính tuần hoàn muôn thuở của tự nhiên.

Để trẻ em tự tin hơn

Tự tin là một trong những kỹ năng sống rất quan trọng đưa ta đến thành công. Chính tự tin là yếu tố để quyết định người thắng kẻ bại trong cuộc sống. Con người hơn nhau chỗ có được sự tự tin hay không. Người tự tin không bao giờ đầu hàng số phận và đổ thừa cho hoàn cảnh, ngay cả trong tình huống khó khăn nhất. Đứng trước thất bại, người tự tin xác định, dù có mất tất cả, ta cũng còn một cái, đó là niềm tin. Rồi ý niệm “thất bại là mẹ thành công” là động lực để người ấy toàn bộ tâm lực, trí lực và quyết tâm với niềm tin thành công. Người tự tin làm được nhiều điều kỳ diệu hơn mong đợi. Người tự tin ít khi tin vào may rủi trong cuộc sống mà tự tin vào chính bản thân họ có khả năng xoay chuyển tình thế và tận dụng những điều kiện khách quan bên ngoài để làm đòn bẩy cho đời mình.

Tự tin không phải là một yếu tố di truyền, cho nên chúng ta hãy tin tưởng, như bao người khác, bản thân chúng ta có khả năng thành người tự tin và là chủ nhân của đời sống chính mình. Tự tin chủ yếu qua sự giáo dục. Do đó, tính cách này cần được luyện tập càng sớm càng tốt, sớm đến mức không thể nào sớm hơn thì càng hay. Trong gia đình, chính cha mẹ là người đảm nhận giáo dục kỹ năng này, cũng như nhiều kỹ năng sống khác cho đứa trẻ. Một em bé 6, 7 tháng tuổi, trong giai đoạn bé tập ngồi, chúng ta đã có thể tập cho trẻ phát triển tính tự tin bằng ánh mắt khuyến khích, lời nói và cử chỉ có tính động viên và tán thưởng khi bé tập thành công một kỹ năng mới là ngồi chẳng hạn. Trẻ chừng 10 tháng tuổi nên khuyến khích trẻ tự tin ngay từ những bước chân chập chững đầu đời.

Khi được tán thưởng, trẻ em rất thích và muốn lặp lại những gì bé vừa làm được. Sự tự tin được hình thành và nuôi dưỡng từ thuở bé nếu cha mẹ và người thân biết cách. Nhà phân tâm học Freud đã đưa ra nhiều bằng chứng sau nhiều năm nghiên cứu về tâm lý trẻ rằng, những đặc tính tâm lý được hình thành ở trẻ trong giai đoạn đầu của cuộc đời sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách của cá nhân đó ở các giai đoạn sau. Ví dụ một đứa bé ngán cơm, cứ bị ép ăn và không có quyền lựa chọn, phải ói ọe, phun cơm ra thì lớn lên, cá nhân ấy có nhiều khả năng trở thành người ưa nói những lời châm chỉa, xỉa xói, phỉ nhổ người khác. Đứa bé nào trong khoảng 1 tuổi rưỡi trở lên, được hướng dẫn tập đi vệ sinh đúng giờ giấc, lớn lên thường trở thành người có nguyên tắc sống tốt. Tự tin cũng như vậy, cần phải tập từ nhỏ và tiếp tục phát triển để trở thành một đặc tính ổn định của một con người. Cần phải cẩn trọng trong lời ăn tiếng nói và cách hành xử khi làm công tác bảo mẫu đối với trẻ nhỏ. Ví dụ một đứa bé chạy chơi trong nhà, chẳng may bị té, bé đau và khóc. Nếu cha mẹ hay người bảo mẫu muốn tập cho bé tính tự tin thì hãy để cho bé tự đứng dậy, nếu bé tự đứng được. Chỉ khi nào bé cần, mới đưa tay giúp bé đứng dậy. Hãy để cho bé khóc, đừng nóng ruột. Hãy chọn lời lẽ hợp lý, nói nhẹ nhàng với tâm đầy yêu thương để an ủi vỗ về bé, can thiệp ở mức độ vừa phải. Tuyệt đối không được tỏ thái độ bực bội và đổ thái độ nóng giận ấy vào lời nói, dù rằng, có thương con nóng ruột mà bực bội, mình đã sai trong phương pháp dạy con rồi. Chỉ cần nói “đau lắm không con? Con đừng chạy quá nhanh, lại té nữa bây giờ”. Nói được lời trên với con, đứa bé sẽ nhận ra được chính nó là chủ nhân của việc làm vừa rồi và dần dần, bé sẽ nhận ra được liên hệ nhân-quả trong hành động và lời nói của bé. Với cách dạy thế này, tôi tin đứa bé sẽ phát triển tính tự tin rất sớm và không bao lâu, tự tin sẽ trở thành một tính cách khá vững bền trong nhân cách của bé. Nếu vì nóng ruột mà la mắng bé, một thời gian sau, bé bắt đầu la mắng lại. Có lẽ người bé la mắng đầu tiên sẽ là cha mẹ, người thân thiết nhất của bé. Chắc hẳn không cha mẹ nào muốn con mình hành xử như vậy cả, nên cần phải ý thức khi thể hiện những hành vi với trẻ nhỏ. Không ít cha mẹ, khi con bị té đau, khóc như vậy thì chạy lại, đánh vào chỗ đất bé vừa bị té, vừa vỗ tay xuống đất vừa nói “đất này, mày hư này, mày làm em té…Uh, nín đi con, đất làm con té hả? Mẹ đánh đất rồi đó…” Thế là đứa bé nín. Cách hành xử như vậy thật không nên tí nào. Con bạn có thể nín lúc đó, nhưng vô tình bạn sai lầm khi nuôi dưỡng cái bản ngã của đứa bé và đổ thừa tác nhân gây ra sự việc té ngã là đất. Đừng đối xử như vậy nếu bạn không muốn con bạn trở thành người trốn tránh trách nhiệm khi bé lớn lên. Hầu hết những đứa trẻ tự tin thành công trong học tập và giao tiếp, có cái nhìn tích cực vào cuộc sống khi chúng nhận ra rằng, những gì chúng đạt được xứng đáng với công sức chúng bỏ ra. Con cái có tự tin hay không và tự tin đến mức nào phần lớn phụ thuộc vào phương cách giáo dục của cha mẹ và thầy cô giáo.

Sau đây là một số gợi ý để cha mẹ giúp con em mình rèn luyện tính cách tự tin:

Hãy chấp nhận và tôn trọng sự khác nhau trong khả năng và tính cách của trẻ. Con cái trong cùng một gia đinh, tuy cùng thừa hưởng cùng một nguồn gien di truyền từ cha mẹ, nhưng mỗi đứa mỗi khác. Tránh so sánh một cách công khai giữa các anh chị em trong nhà về sắc mạo, trí thông minh, năng khiếu… vì làm như vậy, bạn không giúp gì cho con cả mà chỉ tạo nên tâm lý tiêu cực cho các con bạn mà thôi. Để con bạn phát triển tính cách tự tin, bạn hãy gần gũi và phát hiện ra những khả năng đặc biệt của mỗi đứa trẻ để rồi khen thưởng, khuyến khích trẻ nhỏ phát triển sở trường, khắc phục sở đoản mà không sanh tâm tự cao hay tự ti đối với các anh chị em của mình. Hãy bình đẳng, trung thực và công bằng khi làm việc này. Không nên chê bai con bạn mà hãy góp ý trong tinh thần xây dựng, góp ý và khuyến khích. Cũng không nên chê bai hay nói lỗi con mình với người khác, nhất là nói trước mặt chúng. Những từ như “con cố gắng đi, con có khả năng làm được việc này tốt hơn ở lần sau” sẽ giúp đứa trẻ tự tin nhiều lắm.

Lời nói và việc làm của người lớn, nhất là cha mẹ tác động rất lớn đến việc hình thành và phát triến tính cách tự tin ở trẻ em mà lắm khi chính cha mẹ cũng không ý thức hết được. Bạn la rầy, phàn nàn con cái thường chỉ để giải tỏa tâm lý của chính con người bạn. Như vậy là quá ích kỷ rồi, bạn đã sống cho bản thân mình hơn là cho con. Tính cách của con cái, sự tự tin của con trong cuộc sống cùng những hạnh phúc và thành công của đứa trẻ phần lớn ảnh hưởng từ lời nói cũng như việc làm của cha mẹ. Hãy ghi nhận những gì các em làm được trước khi góp ý những gì các em cần sửa là một trong những cách làm tăng trưởng tính tự tin ở trẻ. Đối với những gì các em chưa làm tốt, người lớn cũng nên đưa ra nhiều gợi ý để các em tham khảo và áp dụng.

Hãy dành thời gian nhiều hơn cho con cái. Hãy tiếp xúc, lắng nghe và tôn trọng con cái cũng như ý kiến của chúng. Sự thành công và niềm hạnh phúc phụ thuộc rất nhiều về cách cư xử của cha mẹ. Đến với con trong tinh thần của một người bạn và hãy quên đi quyền lực của cha mẹ, con bạn sẽ chia sẻ thật lòng, tiếp thu ý kiến của chamẹ trong tinh thần cởi mở và quan trọng nhất là các em tự tin rất nhiều khi thấy mình được tôn trọng và ý kiến mình được lắng nghe. Tập cho các em biết quản lý thời gian, sắp xếp thời khóa biểu làm việc cho chính mình và cả việc quản lý chi tiêu. Đừng dành quá nhiều tiền cho con em mà hay vào đó, hãy dành nhiều thời gian. Khi có dịp, hãy để các em va chạm với thực tế để có thêm nhiều vốn sống và tự tin hơn. Đừng bao bọc các em như búp bê trong tủ kính để rồi các em chỉ biết màu hồng màu xanh rồi sẽ vấp ngã và mất niềm tin trong cuộc sống khi biết ra cuộc đời không chỉ có vậy.

Cha mẹ cần làm gương cho con từ cuộc sống thực tế của mình. Thường thì cha mẹ là thần tượng của con. Con cái học rất nhiều từ cha mẹ qua quan sát, bắt chước và ảnh hưởng một cách không ý thức trong quá trình chung sống và giao tiếp. Nhà tâm lý học Albert Bandura cho rằng, trẻ em rất nhạy trong việc bắt chước các hành động của người lớn mà chúng quan sát được. Thực nghiệm nổi tiếng nhất về mô hình hành vi kích động của ông là thực nghiệm búp bê bobo

[1] để rồi ông đưa ra bằng chứng cho thấy trẻ em học bằng cách bắt chước như thế nào. Trẻ em học qua tất cả các mối quan hệ trong môi trường giao tiếp xã hội. Cha mẹ và thầy cô giáo nên nhớ điều này để ý thức hơn trong việc dạy dỗ các em, không chỉ tri thức mà còn kỹ năng sống, trong mọi lúc mọi nơi. Hiểu được điều này, cha mẹ và thầy cô giáo cần làm gương bằng chính những lời nói và việc làm hằng ngày của mình để tạo điều kiện tốt nhất để các em phát huy khả năng của mình, hình thành tính cách tự tin, bản lĩnh trong cuộc sống. Một khi cha mẹ tự tin trong cuộc sống, con em sẽ tự động noi gương.

Cha mẹ không nên tạo môi trường bất an cho trẻ em. Muốn cho các em ham học, đừng bao giờ tạo áp lực dưới bất kỳ hình thức nào để các em phải sợ trường học. Muốn các em coi gia đình là tổ ấm, những người lớn trong gia đình cần thể hiện tình thương yêu, trách nhiệm và quan tâm lẫn nhau, là chỗ dựa tinh thần, là nơi đáng tin cậy để các em chia sẻ những buồn vui mà không phải lo ngại gì. Đừng dọa nạt trẻ vì như thế, sẽ không có lợi ích hoặc lợi ích tạm thời trong thời gian ngắn, nhưng cái hại thì nhiều hơn và ảnh hưởng lâu dài trong quá trình phát triển nhân cách ở trẻ. Lại càng không nên đánh đập, bạo hành thể xác cũng như tinh thần trẻ nếu không muốn các em trở thành người thích dung bạo lực và sau này có nguy cơ trở thành những thành phần bất hảo trong xã hội. Các em sẽ thiếu tự tin vào bản thân nếu được nuôi dưỡng trong môi trường bạo hành và bất an như vậy.

Cha mẹ hãy mở lòng, bao dung và kiên nhẫn với con cái. Khi trẻ em trẻ mắc phải lỗi lầm, hãy phân tích nguyên nhân và hậu quả của việc các em vừa làm và cho các em cơ hội để sửa sai. Đừng đặt tiêu chuẩn quá cao và đòi hỏi các em lúc nào cũng đúng. Làm như thế, cha mẹ sẽ thất vọng và khổ sở, con thì chịu áp lực nặng nề mà không tiến bộ gì. Hãy chấp nhận lỗi lầm của con như một phần của quá trình phát triển nếu không muốn trẻ em chúng ta trở thành người nói dối và thiếu tự tin trong cuộc sống. Hãy kiên nhẫn vì nuôi dưỡng tính cách một con người không phải chuyện của một, hai ngày mà là một quá trình theo dõi sâu sát liên tục của người lớn có trách nhiệm.

Để giúp trẻ em tự tin, một điều không thể bỏ qua của các bậc phụ huynh là tập cho trẻ cùng tham gia công việc với mình, đầu tiên với tư cách người phụ việc vặt, sau đó, cắt một phần công việc phù hợp với trẻ giao cho chúng. Theo Vygotsky, trong môi trường giao tiếp với người lớn hay bạn bè có khả năng hơn, trẻ em có khả năng phát triển ở mức độ cao hơn so với khả năng thực tế của các em khi làm việc một mình. Do đó, cha mẹ và thầy cô giáo nên lưu tâm điều này để có thể tiếp cận trực tiếp với các em qua công việc. Những lời dạy suông sẽ không có tác dụng bằng những hướng dẫn, góp ý trong quá trình cùng làm việc chung. Không nên cảm thấy khó chịu khi trẻ em không thể làm nhanh và hoàn chỉnh như người lớn. Hãy nhớ rằng, trong những lúc thế này, nhiệm vụ của mình là tiếp cận, hướng dẫn con em mình để chúng phát triển tính tự tin vào bản thân chứ mục đích không phải là xong việc. Hãy để các em tự thể hiện mình. Một em bé 3 tuổi muốn tự mặc chiếc áo thun chui cổ, hãy để em tự mặc. Loay hoay một hồi, em bé cũng sẽ tự mặc được, hoặc cuối cùng không được, bạn hãy giúp. Nếu em mặc không đúng, cổ ảo ngược ở phía sau lưng cùng đừng nóng vội phản ứng hay cười, em sẽ lung túng mất tự tin ngay. Hãy tập em bé quan sát để nhận biết mặt trước sau của áo để cho em tự tìm câu trả lời. Nên hãy nhìn nhận nỗ lực các em bằng vài lời khen hợp lý. Những câu nói như “mẹ thích cách con giúp mẹ dọn bàn ăn trưa nay”; “con trai mẹ ngoan thật, biết dọn dẹp đồ chơi gọn gàng”; “con gái mẹ biết nhường nhịn em như vậy thật đáng khen”… không mất tiền mua nhưng có tác dụng rất lớn trong việc giúp trẻ tự tin. Đừng quên tập cho các em tự đánh giá thành quả của mình. Làm được điều này, các em rất tự tin vào bản thân.

Hãy lắng nghe ý kiến các em. Mặc dù các em còn nhỏ, các em vẫn có ý kiến, quan điểm riêng của mình và người lớn nên tôn trọng, nhất là ý kiến về các vần đề có liên quan trực tiếp đến các em. Đừng ép một em bé mặc chiếc áo màu đỏ trong khi em thích mặc chiếc áo màu xanh. Thậm chỉ cha mẹ nên chấp nhận con sử dụng phương pháp ‘thử và sai’ (trial and error) để rồi tự các em rút ra quy luật vấn đề từ kinh nghiệm chính bản thân. Trong mỗi việc làm của trẻ, trong điều kiện có thể, chúng ta nên giám sát, theo dõi, hướng cho các em cách giải quyết vấn đề và chỉ can thiệp khi cần thiết và cũng chỉ ở mức độ cần thiết mà thôi.

Ai trong chúng ta cũng muốn con em mình thành người tốt, thành công trong cuộc sống. Hầu hết người làm cha làm mẹ cứ nghĩ rằng phải nỗ lực tạo ra của cải vật chất để mong con cháu mình có điều kiện để ổn định và phát triển cuộc sống. Ý niệm như vậy hoàn toàn đúng, nhưng dồn hết thời gian và tâm lực vào phương diện này mà vô tình coi nhẹ việc giáo dục kỹ năng sống cho trẻ là một thiếu sót lớn. Trên đây là vài cách để cha mẹ giúp con em mình rèn luyện tự tin - một tính chất rất quan trọng góp phần làm nên thành công của một đời người. Khi con em mình có tự tin, cha mẹ không phải lo nhiều khi chúng đến tuổi sống xa môi trường gia đình hòa nhập và cuộc sống.

[1] Bandura đưa ra một đoạn phim ngắn trong đó một người phụ nữ phụ đánh vào búp bê bobo (một loại búp bê được bơm phồng, có tính đàn hồi, nó có thể trở lại trạng thái ban đầu sau khi đánh cho nó xẹp). Cô ta đánh vào con búp bê, la hét lên, đấm đá, chửi rủa, dùng một chiếc búa nhựa nhỏ đánh nó, v..v. Sau đó, ông ta chiếu đoạn phim đó cho trẻ em học ở trường mẫu giáo. Chúng rất thích bộ phim. Khi coi xong, nhóm trẻ em được đưa vào phòng chơi có một con búp bê bobo và nhiều những chiếc búa nhựa nhỏ. Ông cho ghi hình lại những gì trẻ nhỏ làm trong phòng chơi. Ông thấy chúng dùng những chiếc búa nhỏ đánh con búp bê, la hét om sòm, chúng đá con búp bê, ngồi lên nó, cấu xé. Con búp bê và mấy cái búa nhựa vẫn ở trong phòng chơi từ lâu, nhưng lâu nay chúng chỉ chơi với búp bê chứ không hành hạ. Rõ ràng, trẻ đã học hành vi hung hăng thông qua việc bắt chước.

NHỚ TẾT TỪ PHƯƠNG XA...

Tết là thời khắc thiêng liêng nhất của một năm. Để đón chào thời khắc này, người ở quê thường dành nhiều ngày chuẩn bị một cách rất trang trọng . Công việc đồng áng, mùa vụ cần phải hoàn tất trước khi năm cũ hết, năm mới sang. Trong những ngày giáp Tết, không khí càng rộn ràng và tất bật hơn.

Tết là một dịp vô cùng quan trọng đối với bọn trẻ chúng tôi theo cách riêng của trẻ thơ. Mấy ngày này không phải học hành, lại được thỏa thuê vui chơi, ăn uống nhiều loại bánh ngon trái lạ cùng với niềm vui của áo quần đẹp giày dép mới. Một điều quan trọng không kém là trong mấy ngày Tết, lỡ có lỗi gì cũng không bị la rầy vì người lớn kiêng kỵ. Tất cả những điều ấy, chỉ có trong dịp đặc biệt này, nên không có niềm vui nào lớn hơn mỗi khi Tết về với nhiều ngày đợi chờ và đếm thời gian trôi ngược. Từ lúc còn chừng 20 ngày, rồi 19…18…, tâm trạng hồi hộp, chờ đợi và vui mừng đan quyện vào nhau trong đứa con nít tôi thời ấy.

Mong đợi nhất là đêm 29 Tết, cả nhà cùng nhau thức canh lửa nồi bánh tét. Không khí gia đình ấm cúng và vui lạ. Mặc dù ngoài trời, gió đông hụ từng cơn đến rợn người. Bên chái bếp, ánh lửa bập bùng suốt một ngày một đêm sưởi ấm cả một góc nhà. Thường thì sáng sớm ngày 29 âm lịch, mẹ tôi gói bánh, mấy chị cột bánh bằng lạt dây dang chẻ mỏng. Nhà tôi nấu bánh tét suốt 48 tiếng mới vớt ra. Vì nấu kỹ như vậy, bánh để được nhiều ngày mà không bị ‘sống’ nếp trở lại. Ban đêm, cả nhà ngồi xúm xít nhau canh lửa bánh tét là thú vị nhất. Từng câu chuyện xưa cũ của cha mẹ hồi ông bà còn trẻ trở thành đề tài sôi nổi cho con cái và là nguồn gây nên những tràng cười giòn tan cứ liên tục vang lên. Lớn nhỏ gì cũng có chuyện để góp vào cuộc vui chung của đêm canh bánh tét. Bên cạnh nồi bánh tét to đùng trên bếp, một nồi nước lá chanh thơm phức đặt ké bên để mấy chị em chúng tôi lần lượt lấy nước nóng tắm ‘tất niên’. Tắm xong, chúng tôi trở lại quanh bếp lửa hồng bập bùng giữa trời đêm cô tịch. Ngoài lý do kể chuyện và hóng chuyện người lớn kể về quãng đời thơ ấu của mình, tôi có một lý do khác để ngồi đợi bên nồi bánh tét là trong nồi bánh này, tôi được phép giữ riêng cho mình hai chiếc bánh ú nhỏ xíu với chút nếp thừa và nhân đậu xanh dư. Hai chiếc bánh ấy sẽ được vớt trong đêm trong khi các cây bánh tét đến tận ngày mai. Được sở hữu riêng hai chiếc bánh ú nhỏ xinh xắn là niềm vui của tuổi thơ chứ nào có ăn uống gì. Niềm vui thời thơ ấu giản đơn vậy thôi. Khi đem hai chiếc bánh ú cất riêng rồi thì tôi yên tâm đi ngủ được rồi, nồi bánh còn lại, ai thức canh lửa, thay nước là chuyện của mấy chị, tôi không còn quan tâm nữa. Hai chiếc bánh ú ấy tôi cất mấy ngày sau mới ăn và những ngày lưu trữ nó bên mình là cả một niềm vui lớn, nó cứ lâng lâng trong người. Khi lớn rồi nghĩ lại thấy…đúng là trẻ con!

Ngày 30, ai cũng có việc nhằm dọn dẹp nhà cửa, quét tước sân vườn sau trước, lau dọn bàn thờ, cúng bông chưng trái, hái cà nhổ rau.., chuẩn bị mọi thứ mới mẻ để đón chào năm mới. Đêm 30, năm nào cũng thế, sau khi mấy chị đi Chùa về, mẹ căn dặn chúng tôi những điều cần làm trong 3 ngày Tết. Mỗi năm, mẹ lặp lại một cách trịnh trọng những điều nên làm và cấm kỵ vốn rất kinh điển. Đại loại là sáng sớm mồng một không được làm người đầu tiên đến nhà người khác để rồi chịu tiếng là người ‘đạp đất’ để tránh bị ‘đổ thừa’ nếu gia đình người ta không được may mắn tài lộc trong năm ấy. Chỉ vì tục ‘đạp đất’ ngay cả đối với nhà mình, không năm nào chị em tôi được đón giao thừa tại chùa cả. Mẹ tôi còn bảo con cái, đứa nào nặng vía thì sáng mồng Một không được dậy sớm. Lỡ có thức giấc cũng phải nằm yên, chờ đứa khác nhẹ vía hơn, được mẹ ‘phân công’ từ đêm giao thừa, đặt chân xuống đất trước, lúc đó những đứa khác mới được ra khỏi giường. Có năm tôi được 'phân công', nhưng vẫn cứ lo, liệu mình có đem vận không may đến cho gia đình không nhỉ. Thấy 'trách nhiệm' nặng nề cho suốt một năm, sau lần đó, tôi không bao giờ nhận làm người đặt chân xuống đất đầu tiên ngày mồng Một Tết nữa. Suốt ngày mồng một không được quét dọn vì nếu làm như thế, mình đã ‘quét’ tiền của và vận may ra khỏi nhà (he he). Tất cả mặc quần áo mới trong ngày mồng một với mong cầu cả năm được no cơm ấm áo. Khách đến thăm nhà thì ra thưa chào lễ phép rồi đi chỗ khác chơi cho người lớn nói chuyện. Ngày thường chúng tôi hóng chuyện người lớn thì khách về là bị la liền. Còn mấy ngày Tết, đứa nào hóng chuyện thì bị ‘ghi sổ nợ’, sau ba ngày Tết mới đem ra xử. Ở quê nghèo nên không có khách nào lì xì chúng tôi nên khoản này mẹ tôi không dặn là chúng tôi được phép nhận hay không. Một điều khá quan trọng là chúng tôi không được mặt ủ mày ê mà phải tươi cười vui vẻ, không được gây gổ lẫn nhau để mong cầu một năm vui vẻ bình an, trên thuận dưới hòa, gia đình êm ấm.

Thời gian trôi, chúng tôi lớn dần rồi mỗi người mỗi ngả. Trong cuộc sống, bao đổi thay nơi con người mình, bao sự việc đến rồi đi, tâm thức dập dềnh theo từng nhịp sống. Trong bao điều đổi thay, có những điều không thay đổi mà vẫn còn lưu dấu trong tiềm thức như một tài sản mà hễ có dịp nghĩ về, nhắc tới là cảm xúc trào dâng. Những chuyện cỏn con ngày Tết hay không khí gia đình ấm cúng dấy lên trong lòng tôi mỗi dịp xuân về. Khi đi xa, kỷ niệm đẹp trở thành đẹp và lung linh hơn. Nơi quê người, nhớ không khí Tết nhà quê đến rạo rực trong lòng.

Sự thật

Với mỗi một con người, khi nói ra được một sự thật thì tâm hồn người đó thêm một lần trong sạch, thêm một cơ hội sống chân chánh với chính mình và thêm một lần củng cố niềm tin nơi người khác. Chân thật là thước đo bản chất và nhân cách của mỗi người. Thực tế, có biết bao sự thật bị bóp méo và bị vùi dập vì lý do này hay lý do khác do con người không đủ bản lĩnh để đối diện với con người thật của chính mình.

Khi một người có lương tâm đứng trước một sự thật bị bóp méo hay bị vùi dập mà bất lực đứng nhìn thì con người đó sẽ thấy bị sỉ nhục, mất niềm tin vào con người và cuộc sống. Có lỗi hay thậm chí có tội không có gì xấu nếu biết hồi tâm cải sửa và tránh tội lỗi đã tạo ra. Người dám nhìn sự thật và nhận lãnh trách nhiệm về những hành vi của mình là người đáng trân trọng và đáng được tha thứ vì lương tâm họ được đánh thức và nhận ra được sai lầm của mình.

Người che giấu sự thật không đáng cho người khác tin tưởng. Như trò chơi ghép hình mất đi vài mảnh ghép, người không thật thường làm cho người nghe bối rối và nghi ngờ khi không đủ dữ liệu cần thiết để hiểu một câu chuyện hoàn chỉnh. Người nghe không thể nào tái hiện câu chuyện hoặc tình huống với những thông tin bị cắt xén hoặc thêm vào theo chủ ý của người nói. Câu chuyện vì thế trở nên què quặt (vì bị cắt xén) hoặc dị dạng (với các thông tin thêm vào thiếu hợp lý). Người nào cố tình tránh né sự thật một cách có ý thức, thậm chí chuẩn bị những cách biện hộ bào chữa khi sự thật lỡ được soi ra trong ánh sáng, là còn đang nuôi dưỡng sai lầm và tội lỗi. Chọn lọc, thậm chí thêm vào, các chi tiết có lợi cho mình để nói và ém nhẹm các chi tiết có nguy cơ làm hoen ố hình ảnh của mình trong mắt người khác là một cách sống dối trá có toan tính. Một nửa chiếc bánh thì vẫn là bánh nhưng một nửa sự thật thì không phải là sự thật. Nói thật và sống thật, kể ra, không dễ dàng tí nào!

Trong cuộc hành trình mình đi qua bao nhiêu năm tháng trên cuộc đời, bao dấu chân mình lưu lại sau lưng. Con đường mình đã đi, dấu chân in trên đường đời ắt là hiển nhiên. Dù mình có ngoảnh mặt lại nhìn hay không, sự thật vẫn là sự thật. Dẫu có ai đó chối từ dấu chân mình hay chấp nhận chúng, sự thật vẫn là sự thật, mọi người cũng sẽ thấy dấu chân mình. Dấu chân ấy, có khi in trên con đường thẳng tắp, có khi hằn trên vũng sình lầy, có lúc bên vực thẳm tưởng chừng tí xíu nữa là lao xuống hố. Có đoạn các dấu chân đều đặn thành hàng trên đường thênh thang cho thấy những bước chân vững chãi và thảnh thơi đã bước qua. Có khúc dấu dài dấu ngắn chệch choạng ghi lại những bước đi lảo đảo trong những lúc lơ đễnh thiếu quan sát cẩn thận. Dấu chân nào rồi cũng của ta. Dấu chân chỉ là sự ghi lại sự có mặt và hành trạng của mình trong quá khứ. Do đó, hãy thanh thản nhìn nhận chúng để định hướng đi tới, bớt đi những bước chân chệnh choạng, lảo đảo và có thêm những bước đi thăng bằng và tự tin hơn. Những gì mình nói và làm trong cuộc sống chính là những dấu chân mình lưu lại. Đó như là cái bóng của cuộc đời mình. Muốn để lại dấu chân thế nào, cần ý thức khi cất bước và đặt bước. Hình cong thì bóng vạy, hình thẳng thì bóng ngay. Đừng mất công đi sửa cái bóng mà hãy sửa hình!

Hư và thực

Một lần nọ, có một nhóm người tụ tập khá đông tại ngã tư đường. Nó biết ngay là gánh xiếc lưu động đang trình diễn ảo thuật ở một hội trường gần đó. Nó tạm hoãn công việc lại và lấy cho được vé vào coi cũng vì sự hấp dẫn và lôi cuốn của gánh xiếc. Những người xem đều trầm trồ tán thán những trò lạ mắt và ảo hóa thần thông. Kể ra, trong đám đông này, hầu hết đều giống nó. Nhìn những đôi mắt tròn xoe đầy vẻ thán phục là biết ngay thôi.

Thế là nhà ảo thuật được nhiều người biết đến. Danh tiếng vang xa. Hôm nay, ông trở lại biểu diễn, cũng tại một hội trường cũ. Như bao lần trước, nghe tin, nó sắp xếp công việc, mua được một tấm vé, rồi vào bên trong trước giờ biểu diễn. Lần này, nó vào đây với mục đích khác hơn những lần trước đó. Nó muốn khám phá sự thực của các trò ảo thuật, nên lẻn vào ngồi sát góc trên bục trình diễn.

Vén bức màn đen, nhà ảo thuật bước ra với chiếc hộp đen chứa những vật “bí mật” bên trong giữa tiếng vỗ tay tán thưởng từng hồi vang dậy cả hội trường. Nó quan sát, theo dõi kỹ càng từng chi tiết, động tác của nhà ảo thuật, từng dụng cụ ông sử dụng. Với con mắt tinh nhạy, nó thấy rõ những nút ẩn, những lỗ nhỏ tạo bóng mờ trên hộp, cùng với ánh đèn nhấp nháy, làm nên nên sự ảo hóa mà nó đã từng tròn xoe mắt ngạc nhiên và thán phục. Theo dõi tường tận những động thái của nhà ảo thuật, nó nhận ra những sợi dây, chiếc túi và những vật dụng giả rất tinh vi mà nhà ảo thuật giấu trong tay áo và kẹp trong các ngón tay của mình. Các động tác điêu luyện và thuần thục của nhà ảo thuật khi đánh tráo vật này, giấu vật kia không qua được mắt nó.

Chỉ sau vài phút, nó đã nắm rõ các chiêu ảo hóa đã từng gây cho nó bất ngờ thú vị trong những lần biểu diễn trước, giờ vẫn đang gây sự tò mò cho bao người với đôi mắt tròn xoe dưới khán đài. Với nó, mọi việc đã rành rành nên không còn thấy gì đáng ngạc nhiên nữa. Nó còn có thể đoán biết những thao tác tiếp theo mà nhà ảo thuật sắp trình diễn. Giờ đây, nó đã biết rõ đường đi nước bước của các trò ảo thuật và khám phá ra sự thật. Có gì kỳ diệu đâu chứ! chỉ khi nào mê mờ không biết thì thấy hấp dẫn quá, kỳ diệu quá, đáng khâm phục quá. Cái cảm giác đám đông đang có, nó đã từng trải qua. Thậm chí, nhiều người trong đám đông này đã coi nhà ảo thuật này biểu diễn nhiều lần rồi. Lần này, như mọi lần, họ cũng ngạc nhiên, thán phục. Có lẽ họ không muốn tìm hiểu sự thật như nó, cũng có thể họ bằng lòng lừa dối giác quan mình để ‘mua vui cũng được một vài trống canh’.

Với nó, giờ đây, những gì đang diễn ra trên sàn diễn không còn kích thích sự tưởng tượng của nó như trước nữa. Mọi thứ đều nhạt như nước ốc trong khi từng tràng cười lớn, tiếng vỗ tay vẫn vang lên từng hội trước bao cặp mắt mở to vì thán phục. Trò ảo thuật trở nên rỗng tuếch. Vô nghĩa. Nó nhìn đám đông khán giả rồi thở dài. Cả một biển người giương cổ dõi mắt nhìn say mê đầy vẻ ngưỡng mộ. Tiếng trầm trồ khen ngợi không ngớt. Không còn cảm giác như trước đây khi coi các màn ảo thuật, nó cảm thấy lòng mình vui buồn lẫn lộn. Nếu hôm nay nó không khám phá ra sự thực đằng sau các trò ảo thuật, nó cũng bị cuốn vào đám đông ấy, cũng trố mắt kinh ngạc, cũng trầm trồ khâm phục, như bao lần trước nó thả mình trong cái ảo đó mà thôi. Chùng lòng một chút, nó tự hỏi, tại sao mình lại bị các trò ảo thuật này đánh lừa đằng đẵng thời gian như vậy? Thế rồi, khi kịp nhận ra trong đám đông nhiều khuôn mặt quen quen nó từng gặp trong những lần coi trò ảo thuật, giờ vẫn đang reo hò vỗ tay thán phục, nó thấy mình may mắn hơn. Nó lóe lên niềm vui khi kịp nhận ra, dù sao, trễ còn hơn không, hôm nay, nó đã nhận ra sự thật vấn đề và không bị các trò ảo thuật ấy mà mắt mình nữa. Nó sẽ không bao giờ bỏ thời gian, công sức và tiền bạc cho các trò hư ảo này nữa. Không bao giờ.

Buổi trình diễn kết thúc. Mọi người ra về. Nó lẻn ra và lẫn mình trong đám đông, lòng đầy ắp nhiều suy nghĩ. Vừa ra đến cổng, nó nhận ra một người bạn, vốn rất hâm mộ nhà ảo thuật này. Thấy vẻ mặt đứa bạn đầy phấn khởi, nó biết bạn nó đang phấn chấn với những dư âm của các trò ảo thuật giống như tâm trạng của nó trong bao lần trước Nó không muốn chia sẻ những gì vừa khám phá và cảm nhận, bèn bước nhanh chân để tránh ánh mắt của đứa bạn. Nhưng chậm quá, không kịp rồi. Nó nghe xôn xao một tràng bình luận, bàn tán về những gì họ vừa trông thấy. Dòng người cứ nối đuôi nhau bước, cười nói huyên thuyên. Trong khi mọi người còn đang vui với những trò ảo hóa kia, nó lại vui với những gì vừa khám phá được sau cái lớp ngụy trang ma mị nọ. Nó không lao xao cười đùa, chỉ lặng lẽ cảm nhận niềm vui sâu lắng từ bên trong. Trong giây lát, đứa bạn kịp bước lên sóng đôi với nó. Thấy nó không có vẻ hớn hở của một người vừa xem các trò ảo thuật, anh bạn lấy làm lạ trước vẻ dè dặt và hiền lành của nó, bèn hỏi:

- Hấp dẫn quá phải không mày?

- Ừ, hấp dẫn. Nó chậm rãi đáp lại, không vồn vã gì. Với nó, tìm ra được sự thật là một điều hấp dẫn chứ.

- Nhà ảo thuật hôm nay làm mấy trò tài tình quá hả mày? Hay thiệt đó.

- Tao chẳng thấy gì tài tình cả.

-Sao kỳ vậy? Mày vẫn ở trong hội trường và xem toàn bộ buổi diễn chứ?

- Ừ, tao ở trong đó.

- Thế mày ngủ trong đó à?

- Đâu. Tao không ngủ.

- Vậy là mày không theo dõi kỹ rồi.

- Không, tao theo dõi hết mờ. Mà có lẽ do tao theo dõi quá kỹ.

- Mày nói mày theo dõi, nhưng dường như mày chẳng hề xem buổi trình diễn ấy.

- Không. Tao có xem mà. Thật ra, tao xem rất kỹ đó mày. Chính vì vậy, tao chẳng thấy ông ta tài tình gì cả!

Đứa bạn thấy hôm nay nói chuyện với nó không hợp ‘gu’, quay lại người đi bên tiếp tục bàn tán và trầm trồ khen ngợi nhà ảo thuật tài tình.

Nó lặng lẽ bước, lòng bình yên và vui lạ. Cảm giác hạnh phúc khi biết sự thật và sống với sự thật tràn ngập, lan tỏa toàn thân. Dòng người tản dần về các ngả, nó trở về nhà trên lối mòn trong chiều tà gió nhè nhẹ thoảng. Từng bước chân đều đều buông trên lối quen. Cỏ cây ven đường duyên dáng soi mình trong ánh nắng chiều hanh vàng trông thật dễ thương. Hôm nay, cảnh vật đẹp và vui hơn mọi ngày.

Nhiều vấn đề 'tế nhị' [bài phỏng vấn gs Nguyễn Đăng Hưng] (Đọc blog)

Đây là bài trả lời phóng vấn của giáo sư Nguyễn Đăng Hưng . Đọc thấy có mấy đoạn ...kinh quá! Xin chép về đây làm tài liệu từ trang blog của chính giáo sư:

http://blog.360.yahoo.com/h.nguyendang
Trả lời phỏng vấn nhân dịp Xuân Kỷ Sửu, 2009

Lời nói đầu: Sau đây những câu trả lời của tôi dành cho một tờ báo Xuân Kỳ Sửu sắp lên khuôn tại Sài Gòn... Bài phỏng vấn đề cập đến nhiều vấn đề thời sự khá tế nhị. Tôi không chắc nguyên văn sẽ được in tuy tôi đã cố gắng, theo thói quen rất nhẹ nhàng trong cách phát biều. Xin đăng lên trang blog này, bản chính của bài phỏng vấn, ghi lại tại Sài Gòn ngày 12/12/2008.

Phóng viên (PV). Giáo sư vừa tổ chức lể phát bằng lần cuối cùng tại hai trường Đại học Bách Khoa TP HCM và Hà Nội, kết thúc hai chương trình đào tạo cao học quốc tế với mô hình du học tại chỗ rất mới mẻ và đạt hiệu quả rất cao tại Việt Nam. Xin GS có biết cảm nghĩ của mình.

Nguyễn Đăng Hưng (NĐH). Xin cám ơn nhà báo. Phải nói trong thời gian dài trên 12 năm qua, báo chí Việt Nam đã có rất nhiều cảm thông, nhiều ưu ái dành cho tôi. Trước hết, tôi xin chân thành đa tạ mọi người. Chính đây là niềm khích lệ quí hoá làm tôi rất cảm động, thúc dục tôi bước tiếp.

Tôi quan niệm đi dạy là làm việc thiện, nhà giáo là một nghề cao quý. Cho nên nếu phải làm lại từ đầu, tôi vẫn chọn nghề làm thầy giáo. Nhất là nghề giáo sư đại học cho tôi rất nhiều tự do, nhiều thời gian giao lưu cùng bạn bè quốc tế đặc biệt trở về quê mẹ trong những năm gần buổi về hưu có điều kiện triển khai nhất là tham gia tích cực giảng dạy cũng như điều phối công việc. Tôi bắt tay vào việc trong hoàn cảnh đặc biệt, những năm đầu của thập kỷ 90, đất nuớc chúng ta vừa tỉnh ra, thức dậy, vươn lên đổi mới để hoà nhập vào thế giới.

PV. Trong giai đoạn nhá nhem của giai đoạn này tại Việt Nam, lòng người còn ly tán, bóng tối vẫn còn rình rập và vật cản không phải chỉ đến từ một phía !

NĐH. Tôi đã luôn luôn ý thức đến tính bấp bênh và phức tạp của việc mình thực hiện tại Việt Nam, đến tính giới hạn của nó trước những đòi hỏi cấp bách và to lớn của một quốc gia hơn 80 triệu dân đã quá lâu ngày bị khép kín và chệch hướng. Biết trước như thế nhưng vẫn lao vào công việc như là một bức bách của số phận, của hoàn cảnh, của tình thế. Chờ đợi không được nữa vì tuổi già đã vụt đến đến rồi. Phải có hành động cụ thể để bức xúc ngui ngoai. Tôi có cảm giác như dù phải yêu người tình không được trọn vẹn nhưng không thối lui được, không chối từ được. Và dỉ nhiên sau những thành quả ban đầu, mối tương quan thân thiết với đám học trò đã đem lại cho tôi vô vàn niềm vui, những bài học xã hội, những tấm tình ấm áp. Những phần thưởng này đối với tôi quý giá hơn bao nhiêu lần những bằng khen, những huân chương từ hai phía!

Cũng có những hạt sạn, những đố kỵ, dèm pha từ những phía không ngờ được, những người phe « bạn » ! Có kẻ vu khống tôi với cơ quan chức năng, ngay cả với công an an ninh !

Trong khoản trên 700 học viên mà tôi đã có dịp tiếp xúc từ Nam ra Bắc xuất phát tư nhiều miền của đất nước trong khuôn khổ hai chương trình cao học EMMC và MCMC có ít ra hai học viên đã cố tình phản bội tôi, phá hoại việc tôi làm, một trong Nam một ngoài Bắc ! Một cậu viết thư nặc danh, đặt điều tố cáo tôi với giới chức trách Bỉ. Một cậu khác tán phát rộng rãi thư nặc danh phủ định toàn bộ giá trị tinh thần của việc làm của tôi. Kết quả lại ngược lại, lại là những cơ may cho tôi.
Chánh phù Bỉ đã gởi một phái đoàn đi kiểm định mà không cho tôi hay. Sau đó họ bảo với tôi là cơ quan chúc năng tín nhiệm tôi gấp bội và sẳn sàng tiếp tục tài trợ tối đa cho tôi. Thảo nào tôi tiếp tục được những 15 năm, một kỷ lục của thời gian tài trợ !

Còn nữa. Có lẽ vì lý do với tư cách chủ nhiệm hội đồng giám khảo luận văn, tôi thường trong điều kiện cho phép, kiểm tra nghiêm túc tính trung thực của các luận văn, thẳng thẳn ngăn chặn những hành động gian dối và hậu quả bất ngờ là tôi đã nhận được trong thời gian dài hơn 6 tháng cuối năm 2007, qua điện thoại những trách mắng hạ cấp, những hăm doạ liên quan đến tính mạng bản thân. Thật tính phức tạp của xã hội Việt Nam ngày nay là khôn lường được!

Rất may là mỗi lần như thế, tôi đuợc hàng loạt đồng nghiệp cũng như học trò khác đứng ra bênh vực, đính chính, an ủi... Ngày bảo vệ cuối cùng, các học viên đồng loạt tháp tùng đưa tôi về nhà, xuống xe che chở cho tôi, trải chiếu nghỉ đêm tại nhà để bảo vệ tôi. Tôi lại có một dịp gần gủi học trò, hát karaoke cho tới khuya !

Tôi đã chấm dứt đúng lúc và trao lại những gì cần thiết cho các cơ quan chúc năng đôi bên.
Sớm hơn thì hơi uổng, trễ hơn thì không tiện ! Âu cũng là một quyết đinh khá sáng suốt ! Đôi khi tôi cũng tự nghĩ : thành lập tổ chức một cơ sở quốc tế giảng dạy tại Việt Nam sao khó thế. Còn chấm dứt thì vèo, chỉ một bức thư là xong !

Hiện chương trình hợp tác cũng có tiếp tục bằng cách khác, tuy không có qui mô như trước nhưng cũng khá khả quan. Một đồng nghiệp trẻ tại Bỉ GS Michel Hogge Khoa trưởng khoa Khoa học Ứng dụng xin được tài trợ mỗi năm 10 học viên Việt Nam sang Bỉ theo học chương trình Master chính thống của ĐH Liège, du học thật sự chứ không tại chỗ nữa.

Các học viên bảo vệ thành công khoá thạc sỹ ngoài Bắc cũng như trong Nam lần lược tiếp tục được bạn bè khoa học năm châu của tôi mời mọc lên đường, có học bổng xuất ngoại, chuẩn bị theo học bậc tiến sỹ ở các nuớc tiên tiến.

Chương trình EMMC và MCMC đã trở thành những thương hiệu có tính quốc tế ngay những ngày không còn hiện hữu trên thực tế nữa !

PV. Thưa giáo sư, trở về Việt Nam từ những năm đầu sau khi đất nước thống nhất và đặc biệt, từ năm 2006 đến nay khi về VN định cư; điều gì khiến giáo sư cảm thấy vui nhất khi đề cập đến sự phát triển của đất nước?

NĐH. Tôi cho việc Việt Nam chánh thức gia nhập tổ chức thương mại thế giới WTO tháng 11 năm 2006 là sự kiện làm tôi vui nhất sau ngày thống nhất đất nước. Tôi vui vì đây là mốc lịch sử khẳn định bước đi lên dứt khoát của công cuộc đổi mới, giai đoạn hòa nhập toàn diện vào cộng đồng thế giới văn minh bắt đầu. Vì nghĩ rằng Việt Nam là một dân tộc thông minh và quả cảm, tôi tin tưởng rằng Việt Nam sẽ chế ngự được những thách thức trước mắt và sẽ tận dụng được những cơ hội mà thị trường toàn cầu sẽ đem đến. Ngoài ra chính sách mở cửa sẽ mở rộng thông tin, khai thông cầu nối, cạnh tranh kinh tế sẽ tạo động lực khách quan thúc đẩy đổi mới tư duy, cải tiến cơ chế theo hướng tiến bộ thông thoáng và dân chủ cần thiết cho sự nghiệp công nghệ hóa hiện đại hóa, phát triển đất nước.

PV. Vậy, những điều mà GS còn băn khoăn, trăn trở?

NĐH. Phải nói băn khoăn trăn trở thì rất nhiều. Xin tóm tắt những điều chính. Trước nhất là tôi hằng mong đợi đợt đổi mới lần thứ hai nhưng tôi có cảm tưởng việc này ngày càng lùi xa ra! Sau đó tình trạng tham nhũng không những không giảm thiểu mà ngày càng trầm trọng, tác hại đến hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nhất là những phương tiện cần thiết để chống tham nhũng như báo chí, lại bị vô hiệu hóa một cách nhứt nhối xót xa.

Việc làm tôi lo lắng nhất là thế đứng chiến lược: tuy đã là thành viên của Hội đồng bảo an Liên Hiệp Quốc, nhưng vị thế an ninh quốc phòng Việt Nam, tương quan lực lượng vẫn còn quá chênh vênh trước những thế lực bành trướng tại biển Đông.

Thứ đến là những vấn đề xã hội.

Việt Nam đã có những thành quả rất tốt trên bình diện chống đói giảm nghèo, phát triển kinh tế nông thôn, tải điện về làng, cùng nhân dân xây dựng đường làng bằng bê tông vân vân… Nhưng những khoảng cách giàu nghèo ngày càng chênh lệch, ô nhiễm môi trường, tai nạn giao thông, vấn nạn kẹt xe, ngập nước ngày càng trầm trọng…

PV. Nâng cao dân trí – chắc hẳn đó là một trong những vấn đề mà GS quan tâm?

NĐH. Nâng cao nhân trí là mối quan tâm hàng đầu của bao thế hệ sỹ phu nước nhà, tiêu biểu nhất là chí sỹ Phan Châu Trinh.

Ngày nay chính là là việc cải tổ nền giáo dục hiện hành, có quá nhiều bất cập không thích ứng với yêu cầu của đại cục, không xứng đáng với một nước ngàn năm văn hiến như nước Việt Nam chúng ta. Đây là vấn đề cốt lõi mà toàn bộ xã hội đã và đang bức xúc! Đã có biết bao nhiêu ý liến của các bậc thức giả, các nhà giáo tâm huyết trong và ngoài nước cho việc này. Bản thân tôi cũng đã nhiều lần phát biểu, đã viết nhiền bài báo được đăng tải trên các cơ quan ngôn luận đại chúng… Nhưng việc đổi thay sao quá chậm chạp! Ông Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ GD&ĐT khá năng nỗ, nhưng tôi có cảm tường sai lầm đã chồng chất quá nhiều thập kỹ, cỗ xe thì quá cồng kềnh, sức ỳ quá lớn, lợi ích cục bộ phe phái quá nhiều nên mọi chuyện có vẻ đâu rồi cũng vào đấy. Bánh xe đổi mới chưa lăn, dốc còn quá cao chăng?

Những sai lầm từ những thập kỷ đã qua dần dần ai cũng thấy:
1. Vai trò người thầy trong giáo dục chưa được coi trọng dúng mức.
2. Đề cao số lượng coi thường chất lượng.
3. Đề cao bằng cấp, coi thường học thực.
4. Xem học đường là một cơ sở tuyên truyền thay vì một lò tập luyện hiểu biết và nhân cách.

Theo tôi muốn có thay đổi căn bản phải chạy chửa cho được những căn bệnh trầm kha trên. Động tác này cũng cần sự đổi mới tư duy triệt để. Khi tư duy đã dứt khoát, hướng đi đã xác định, thì vấn đề còn lại chỉ là thời gian.

PV. Trong một phát biểu trước đây đề cập đến việc thành lập, điều hành các trường đại học tại VN, GS có nói rằng: Nếu không có sự tham gia của những giáo sư, những chuyên gia tầm cỡ đã được nuôi dưỡng và cọ sát thường xuyên với môi trường các nước tiên tiến có nền giáo dục và khoa học hiện đại, thì khó mà đề ra những biện pháp hợp lý. Không có yếu tố ban đầu này tôi e rằng qua trắc nghiệm của thời gian, không bao lâu ta sẽ có nhiều thất vọng về "Đại học gọi là có đẳng cấp quốc tế". Giáo sư có thể nói rõ hơn về điều này ?

NĐH. Đúng vậy, ĐH đẳng cấp quốc tế (ĐHĐCQT) trước hết phải có đông đảo giáo sư đằng cấp quốc tế giảng dạy. Đẳng cấp này phải đước xác định bằng các công trình nghiên cứu có giá trị, các cống hiến khoa học hay công nghệ được quốc tế công nhận. Đây là điều kiện cần thiết hàng đầu nhưng không phải duy nhất. Một khía cạnh không kém quan trọng là ĐHĐCQT phải được tổ chức như là một môi trường hàn lâm tự do và độc lập với các thế lực chính trị trong đó tư duy khoa học đích thực phải là chủ đạo. Cũng phải nói thêm đẳng cấp thường được xét qua chất lượng của sản phẩm phát sinh. Ở đây thành tích phải được chứng tỏ qua thời gian đủ dài để thành phần tốt nghiệp được thử thách trong nghiệp vụ.

PV. Vậy theo GS, hiện nay nước ta đã có trường ĐH nào gọi là "có đẳng cấp quốc tế" chưa? Vì sao vậy?

NĐH. Hiện nay tại nước ta có tiêu chí nào căn bản đề ra ở trên được các ĐH Việt Nam ứng nghiệm và thực hiện mà cứ bảo là "có đẳng cấp quốc tế". Tuy nhiên, vấn đề là phải có tư duy để hướng tới đẳng cấp. Có tư duy tốt, có định hướng rõ việc đẳng cấp chỉ là vấn đề thời gian. Nhưng phải nói là hiện nay tôi vẫn chưa thấy Việt Nam thoát ra ngỏ cụt của tư duy, xác định một hướng đi đồng bộ và quyết liệt. Không có những động tác này thì mọi vấn đề vẫn còn trong dự định mà thôi…

PV. Đã gần 5 năm từ khi có Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài. Giáo sư nhận định thế nào về sự tác động của NQ này đối với cuộc sống của kiều bào?

NĐH. Phải nói sau gần 5 năm tác động của NQ 36 không như mong đợi ban đầu. Những biện pháp cải tiến chỗ đứng của VK trong cộng đồng dân tộc như miễn chiếu khán (VISA), cấp lại quốc tịch Việt Nam, không phủ nhận việc có hai quốc tịch, mở rộng diện được sở hữu nhà tại Việt Nam đến hơi "bị chậm", đôi khi thiếu tính đồng bộ và dứt khoát. VK quá quen với những khẩu hiệu, VK thường nhìn ở hành động. Tôi có cảm tường nhà cầm quyền bằng lòng với việc chất xanh tự động rót về ngày càng tăng trưởng của VK nhưng chưa quan tâm nhiều đến chất xám. Hay có quan tâm họ cũng chưa muốn hay chưa tạo được điều kiện cần thiết để thu hút chất xám đích thực một cách có hiệu quả. Thứ kim loại đặc biệt quý giá này đòi hỏi một môi trường thông thoáng, tôn trọng tính độc lập của tri thức, tôn trọng sự thực, luật pháp nghiêm minh, tự do tư tưởng...

PV. Chắc hẳn hàng ngày GS vẫn thường xuyên theo dõi báo chí? Những tờ báo mà GS thường xuyên đọc?

NĐH. Ở Bỉ hay ở Việt Nam, tôi có thói quen đọc nhiều báo, mỗi ngày hai ba tờ, chưa kể các tuần báo, các báo điện tử… Tôi thích những tờ báo đa chiều, độc lập với các thế lực chính trị. Tại Việt Nam gần đây, báo chí có vẻ co cụm lại để tự vệ. Mọi người sợ thổi còi, vào tù, đồng loạt qua lề bên phải thận trọng bước chậm lại để tồn tại. Các tờ báo tôi đọc hằng ngày như nhẹ đi. Tôi mua mỗi ngày đến ba tờ nhật báo mà chỉ tốn mười lăm phút là đọc hết. Những vấn đề đặt ra na ná như nhau, quan điểm mất hẳn tính đặc sắc của những tờ báo gần gủi người dân…

PV. Có khi nào GS so sánh báo chí trong nước với báo chí nước ngoài? Có điều gì khác biệt?

NĐH. Làm sao so sánh được báo chí trong nước với báo chí nước ngoài, đặc biệt báo chí Châu Âu, nơi mà tôi đã sống gần năm mươi năm. Tại Châu Âu, tự do báo chí là thiêng liêng… Báo chí không khách quan, không phát hiện sự thực, không có tâm của người viết là không có người đọc, là bị đào thải... Xin đơn cử với nhà báo một ví dụ, một nhân chứng… Trong những năm 70 chính tôi đã từng làm báo sinh viên tại Liège, Vương quốc Bỉ, vừa là nhà biên tập, vừa người tài trợ và phân phát báo... Trong giai đoạn chiến tranh khốc liệt tại Việt Nam, ngay trên nước có Tổng hành dinh NATO, sinh viên chúng tôi ra báo để đấu tranh đòi Mỹ rút khỏi Việt Nam, tôn trọng nền độc lập tự chủ của dân tộc Việt Nam, ủng hộ cách mạng Việt Nam. Chúng tôi ra ra báo (tờ Tranh Đấu và sau đó tờ Hiện Diện) mà chẳng cần xin phép ai cả, chỉ phải ghi rõ trên trang đầu tên tuổi và địa chỉ của người trách nhiệm, thế là hợp lệ, là đúng luật. Vậy mà báo sống dài qua năm tháng, chỉ chấm dứt khi mục tiêu đấu tranh không còn nữa (hay tài chính cạn kiệt…) mà thôi… Tôi còn giữ một ít phiên bản của các báo này. Có dịp sẽ giới thiệu cho nhà báo xem.

Nếu báo không xúc phạm đến nhà vua, không thóa mạ ai, chỉ nói lên quan điểm chính đáng của người viết một cách ôn hòa, không kích động bạo lực thì không ai có quyền thổi còi cả…

Trước năm 60 ngày còn là học sinh ở Sài Gòn, tôi đã sống dưới chính quyền Việt Nam Cộng Hòa. Tuy lúc bấy giờ, báo chí tư nhân được phát hành nhưng những quan điểm thiên tả, thiên cách mạng bị kiểm duyệt chặt chẻ. Tuy còn quá trẻ, tôi cũng đã rất bức xúc vì không khí ngột ngạt ấy. Ngày 21 tháng 12 năm 1960 khi đến phi trường Buxelles, lần đầu tiên đặt chân đến Châu Âu bất đầu du học dài hạn, tôi đã đứng thẫn thờ trước một sạp bán báo, nước mắt chảy ràng rụa vì xúc động trước bối cảnh tự do báo chí của xứ Bỉ. Trên sạp, tôi tìm thấy bày biện, ngoài những tờ báo thông thường phương Tây, nhan nhản những tờ báo cộng sản chánh cống: báo "Humanité" (Nhân Loại) của đảng cộng sản Pháp, báo "Drapeau Rouge" (Cờ Đỏ) của đảng cộng sản Bỉ, báo "La Pravda" (Sự Thật) của đảng cộng sản Liên Xô. Tôi còn tìm thấy ngay cả Nhật báo Nhân Dân của đảng cộng sản Trung Quốc, báo La Voie du People (Con đường Nhân dân) của đảng cộng sản Bỉ, ly khai thân Trung Quốc!

Báo chí Việt Nam và báo chí Châu Âu khác nhau xa đến trăm năm ánh sáng…

Vấn đề tự do báo chí tại Châu Âu đã được tranh cải vả giải quyết rất sớm ngay trong thế kỷ 18 kia. Ta nhớ câu nói của văn hào Voltaire người Pháp (1694-1778) được tôn vinh là một trong những danh nhân nỗi tiếng, rất sớm nặng tình với việc bảo vệ quyền tự do tư tưởng. Xin trích lời phát biểu nỗi tiếng của ông : « Je hais vos idées, mais je me ferai tuer pour que vous ayez le droit de les exprimer » (I do not agree with what you have to say, but I'll defend to the death your right to say it, Tôi không đồng ý với điều ông phát biểu, nhưng tôi sẽ hy sinh cả tính mạng mình để bảo vệ quyền ông nói lên điều ấy).

PV. Những thể loại bài viết nào trên báo thu hút sự quan tâm đặc biệt của cá nhân GS? Vì sao như thế?

NĐH. Tôi quan tâm đến những phóng sự về cuộc sống của người dân, đến những bài báo mang hào khí đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng, đến những bài báo nói lên sự thật, binh vực lẻ phải, kẻ yếu… Đặc biệt, tôi chú ý những bài báo nói lên tâm tư nguyện vọng của người dân, những bài báo cổ súy cho cái hay, cái đẹp cái đổi mới… Tôi thích những thông tin nhiều chiều nhưng nghiêm túc và có cơ sở.

Tôi phẫn nộ về những bài báo dụng ý xấu, bôi nhọ cá nhân vô chứng cứ. Tôi ngưởng mộ những nhà báo không sợ hãi trước bạo hành, có tâm với nghề làm báo, luôn luôn đứng bên cạnh sự thật và lẻ phải. Tôi không quan niệm nhà báo là một viên chức nhất thời mà một cái nghề đích thực, đòi hỏi chẳng những tài ba mà còn là tâm huyết, tinh thần hy sinh cao cả…

PV. Vậy theo GS, báo chí đóng vai trò thế nào trong sự vận hành chung của xã hội?

NĐH. Tôi có cảm nhận báo chí là nhân tố không thể thiếu được cho một xã hôi văn minh và ổn định. Người ta vẫn thường nói báo chí là tứ đại quyền, ba đại quyền khác là hành pháp, tư pháp và lập pháp. Vấn đề là phải có cơ thế công nhận tính độc lập của quyền này, ấn định và tôn trọng sự vận hành của nó trong xã hội. Nhà nước cần báo chí để công bố và phổ biến thông tin kịp cho nhân dân và quốc tế các chính sách, biện pháp điều hành của mình. Người dân cũng cần báo chí để thể hiện tâm tư nguyện vọng của mình Cho nên báo chí giữ vai trò then chốt trong tương quan biện chứng dân chúng-chánh quyền. Củng cố uy tín của mình : thông tin xác thực và kịp thời, phản biện chính xác và đúng mức là điều kiện cho việc phát triển hài hòa của xã hội. Có thể nói báo chí vừa là trí tuệ của quốc gia vừa là tai mắt của nhân dân. Chỉ cần đọc báo người ta cũng có thể đóan được trình độ của người dân bạn đọc, đẳng cấp của nhà cầm quyền. Văn minh hay lạc hậu của một quốc gia tùy thuộc rất nhiều vào công tác báo chí vậy.

PV. Xin chân thành cảm ơn giáo sư.

CHIẾC VAN

Trái tim mỗi con người, về cơ học, có các van tim. Ngoài các van nhĩ thất hai lá, ba lá và van bán nguyệt vốn hoạt động theo chu kỳ co giãn của tim và cơ chế của hệ tuần hoàn ra, trái tim con người có một chiếc van vô hình của cảm xúc đóng mở dường như không theo một quy luật cơ học nào cả.

Điều khiển chiếc van cảm xúc mở hay đóng nối liền là 'mạch chủ cảm xúc' xuất phát từ gốc ‘tự ngã’. Với những lời có cánh, dù không phản ảnh sự thật, chiếc van cảm xúc tự động mở ra, cảm xúc giãn mạch, đón nhận tất cả và trân trọng đan kết những lời ngọt ngào thanh tao này thành chiếc bánh vẽ thật đẹp hay thành vòng hoa ảo lộng lẫy xinh tươi. Những lời nói đầu môi bóng bẩy ấy là một thứ nhạc 'sến' của trái tim và hầu hết chúng ta thích loại nhạc 'sến' này! Với những lời nói thật nhưng không góp phần tô son điểm phấn cho tự ngã, chiếc van tự động đóng kỹ để tự vệ, để tách mình ra khỏi những thô ráp mà cảm xúc vốn rất dị ứng. Chính sự đóng chặt van cảm xúc với những lời có tính góp ý, phê bình mà chúng ta trở thành người bảo thủ, độc đoán, khó tiếp thu ý kiến người khác để hoàn thiện mình hơn. Những ý kiến theo kiểu 'trung ngôn nghịch nhĩ' trở thành một thứ thuốc đắng làm cho van cảm xúc đóng kín và thế là không ít người trong chúng ta tránh né thuốc đắng này.

Công dụng của chiếc van là làm người lính canh mù quáng nhưng rất trung thành của trái tim. Trung thành mà lại mù quáng thì tai hại không lường được. Đến khi chiếc bánh vẽ đẹp đẽ hay vòng hoa lộng lẫy kết thành từ những lời có cánh kia trở thành…bánh cúng và vòng hoa tang, chiếc van trung thành kia sẽ cùng chủ nó chết tức tưởi trong sự dối trá, xảo quyệt, tàn nhẫn và mất niềm tin vào con người cùng cuộc sống. Đến mức này, tự ngã bị tác động và tổn thương thê thảm. Tổn thương là điều tự ngã cố tránh và chính vì tránh những sây sát nhỏ, cái giá phải trả của nó là bị gai đời đâm rỉ máu đớn đau.

Vì lẽ đó, người ta vẫn thường nói đến một trái tim mù lòa! Nói chính xác, cảm xúc khi không có sự can thiệp của lý trí sẽ trở nên mù lòa mà đến khi u đầu bể trán, nó mới chịu để cho lý trí dẫn dắt. Thế nhưng, trước sau gì nó cũng muốn tách ra ‘làm ăn riêng’ và lại bị cuốn hút vào những cạm bẫy qua lớp nhung êm ái du dương của cuộc đời che phủ. Do sự dao động của cảm xúc cùng với sự ‘hợp tác’ với lý trí không thường trực, cuộc sống của cảm xúc cũng thăng trầm theo sơ đồ hình ‘sin’ mà chính bản thân nó lắm lúc cũng tự đánh lừa mình để rồi được hưởng cái vui ‘ảo’ và sau đó chịu đựng cái khổ ‘thật’.

Chỉ khi nào khả năng điều tiết cảm xúc trưởng thành hơn, ta sẽ hiểu rằng, ngôn ngữ xuất phát từ tiếng nói của cõi lòng đáng trân quý hơn thứ ngôn ngữ dùng để trang trí và cả ngụy trang. Khi ấy, chiếc van sẽ đóng mở linh động hơn với sự can thiệp của lý trí, nội lực, tự tin và can đảm. Khi chúng ta dám sống thật với mình để chấp nhận cả khuôn mặt thiên thần lẫn ác quỷ của bản thân, chúng ta mới dự phần trong việc điều khiển chiếc van cảm xúc để tự hoàn thiện mình hơn theo từng nhịp gõ của thời gian. Một khi cảm xúc trưởng thành, biên độ dao động của cảm xúc cũng giảm theo và niềm vui sẽ tăng lên khi ta đứng trên mặt đất và biết chấp nhận những gì mình đang có!